POLAK & SCHWARZ (FAMILIEBEDRIJF)

Familiebedrijf Polak & Schwarz

Joseph Polak (1864) en Leopold Schwarz (1864) begonnen in 1889 in Zutphen een distilleerderij.1 Hun werkplaats was Polaks tuinkamer. Ze maakten essences voor bakkerijproducten en later ook voor mineraalwater en limonades.

Zaandam

Zeven jaar later startten ze in Zaandam een smaakstoffenfabriek. Plaats van handeling waren de gebouwen van de groentenzouterij van de familie Cardozo, gelegen tegenover het station. Jaarlijks werden tienduizenden kilo's aardbeien, frambozen, kersen, bosbessen en ander fruit naar Zaandam vervoerd om tot geconcentreerd sap verwerkt te worden, de basis van de smaak- en geurstoffen. Het gezin Schwarz verhuisde in 1896 naar Amsterdam en in 1914 naar Zaandam. Joseph Polak trok zich in 1910 terug uit het bedrijf, met medeneming van alle formules (hetgeen leidde tot een juridisch gevecht). Hij begon voor zichzelf. De naam Polak & Schwarz bleef gehandhaafd, maar de onderneming werd het familiebedrijf van Leopold Schwarz, zijn vrouw, kinderen en familieleden. De opvolging in de directie tussen 1920 en 1945 wordt beschreven bij Levi Schwarz*.

International

Er ontstond export naar plaatsen in heel Europa en vanaf 1918 zelfs wereldwijd. Polak & Schwarz vestigde zich in Amsterdam, Londen, Brussel, Parijs-Levallois, Berlijn-Friedenau, Milaan en New York. Er kwamen kantoren en depots in Buenos Aires, Johannesburg, Bombay, Dakar, Mauritius, Batavia en Sidney. Eind jaren '20 werd in Hilversum een nieuwe Nederlandse fabriek gebouwd. Na het 25-jarig bestaan in 1914 vierde men in 1929 ook het 40-jarig jubileum. Het dankbare personeel schonk steeds een tegeltableau.2 Midden jaren '30 telde het totale bedrijf bijna 400 personeelsleden. De meerderheid werkte in Zaandam. Rond 80% van de producten was bestemd voor de buitenlandse markt. Een groot deel van de goederen bestond inmiddels uit etherische oliën en synthetische reukstoffen. De Polak & Schwarz-parfumeur Lengsfelder3 maakte een lelietjes-van-dalen parfum dat de basis vormt voor het bekroonde Muguet Fabré (1937) van Cor Faber.

Joodse medewerkers

In de jaren '30 ondervond het bedrijf toenemende tegenwerking in antisemitisch Duitsland. De directeur van de Berlijnse vestiging, Siegfried Pop*, kwam in 1934 terug naar Nederland. Een andere Berlijnse medewerker werd gedwongen Duitsland te verlaten. Verschillende Duitse vluchtelingen in Zaandam konden bij Polak & Schwarz werk of samenwerking vinden, onder wie Harry Führer*, Johannes Marcuse* en Hein Petersen*. Ook autochtone joodse inwoners werkten korter of langer bij het bedrijf, zoals Jos Pais* uit Zaandam. Vaste krachten waren Joseph Fransman*, zijn vrouw Fransje Gruijs* en Leo Zeldenrust*, allen uit Koog aan de Zaan, en Louis Groen* met zijn vrouw Klaasje Podevin* uit Zaandijk Ook Louis van Thijn* uit Zaandam werkte bij Polak & Schwarz, als een van de weinige joodse fabrieksarbeiders.

Oorlog

In mei 1940 viel de zo belangrijke export weg.4 Later was alleen handel met Duitsland en zijn bondgenoten mogelijk. Polak & Schwarz richtte zich op de binnenlandse markt en ging vervangingsmiddelen maken voor koffie, thee en kruiden. Men ontwikkelde een soeparoma en ook likeurs. Santé, de surrogaat-thee was het succes van de oorlogsjaren. Directie en commissarissen werden in het najaar van 1940 gedwongen een niet-joodse directeur te benoemen. Het werd de zeer bekwame en betrouwbare Cook Brummer (zie ook Levi Schwarz*).

Kriegswichtig

Ondanks de joodse achtergrond van de eigenaars werd het bedrijf niet geliquideerd. De essencefabriek was in economisch opzicht te belangrijk. Wel vond er een vorm van onteigening plaats. De aandelen moesten voor 35% overgaan in Duitse handen. Het werd door druk van de gebroeders Engelhorn uit Mannheim 45%, die ook in hun bezit kwam. De overige 55% kwam terecht bij 'arische' Nederlandse bedrijven, waaronder Zaanse als Duyvis, Verkade en farmaciebedrijf Noury en Van der Lande. Op 1 mei 1941 kreeg Polak & Schwarz een Duitse bewindvoerder, Walter Schröder. Brummer was hem echter op alle terreinen de baas.

Verzet

De Zaandamse fabriek kwam op woensdag 26 februari 1941 vanaf 14.00 uur stil te liggen. 65 van de 130 personeelsleden deden die dag mee aan de Februaristaking.5 Het bedrijf ondersteunde het personeel tijdens de oorlogsjaren met voedsel en medische verstrekkingen. Tewerkstelling in Duitsland gingen Brummer en zijn medewerkers op alle mogelijke manieren tegen, heel vaak met succes. Sommige joodse personeelsleden doken tijdens de oorlogsjaren onder bij Zaanse collega's. De vertegenwoordiger Philip Pool* bij een collega in Zaandam, kassier Arie Baijens, en chef-correspondent Leo Zeldenrust* uit Koog aan de Zaan eveneens in Zaandam (Cor Flipse). Het eerste slachtoffer van de jodenvervolging was kantoorbediende Max Morpurgo*, het tweede president-commissaris Leo Polak*. Er zouden nog twintig volgen.

Wilson

Wietske Wilson werd op 12 mei 1944 gearresteerd vanwege 'Jodenbegunstiging'. Corrie Lammes vertelde dat Wietske Martijn Prins* had geholpen.6 Ze werd veroordeeld en, hoewel genezende van een operatie, op de trein naar Duitsland gezet. Ze gooide een briefje naar buiten met de tekst dat haar bestemming 'Oranienburg' was. Haar bestemming bleek echter het vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück te zijn, dat ze wist te overleven. Na de oorlog werd zij onder meer in een Nederlands ziekenhuis in het Zweedse Lidingö bij Stockholm verpleegd. In april 1947 kwam zij thuis.

Kuiper-Hofste

Ook de echtgenote van L. Kuiper, Elly Kuiper-Hofste7 (Klaten, Nederlands Indië, 18-5-1912) werd in mei 1944 gearresteerd wegens Judenbegünstigung. Zij werd na een periode in kamp Vught evenals Wietske Wilson naar Ravensbrück gedeporteerd. Dat gebeurde in september 1944. Daar stierf zij op 2 februari 1945. Haar man dook onder en maakte de bevrijding mee.

Goldsteen

Op kantoor Zaandam werkte verder A. Goldsteen. Hij bekleedde zowel tijdens de mobilisatie en de meidagen van 1940 als bij de bevrijding van Zuid-Nederland en de naoorlogse bezetting van Duitsland (Engelse sector) militaire functies. Op 1 september 1946 was hij weer terug op de zaak

Na de oorlog

Op 22 april 1949 onthulde president-commissaris Henriëtte Polak-Schwarz* een gedenkplaat op de muur van het Compositielaboratorium met de namen van 22 directie- en personeelsleden die tijdens de oorlog stierven. Allen waren joods. In de loop van de tijd verdwenen de meeste bedrijfsgebouwen. Een betonnen gebouw aan de Vaart kreeg echter erkenning als 'jong rijksmonument'. Het werd door woningcorporatie ZVH gerestaureerd (november 2002). De plaquette werd in 2002 bij de renovatie van het laatste pand, Maison d'Essence, teruggevonden en op 4 mei 2003 bij de ingang van dit gebouw bevestigd.   

Fusies

Door in 1960 te fuseren met het Amerikaanse bedrijf Van Ameringen Haebler, -Arnold van Ameringen was tijdens de Eerste Wereldoorlog begonnen als Amerikaanse vertegenwoordiger van Polak & Schwarz- werd de Zaanse essencefabriek onderdeel van International Flavours and Fragances (IFF). Harry Führer*, inmiddels Harry Fields geheten, Amerikaans staatsburger en  directeur smaakstoffen van het Amerikaanse P & S8, werd er president of the flavor divison en lid van de Raad van Bestuur. IFF concentreerde de werkzaamheden in Tilburg en vertrok in de loop van 1967 uit Zaandam. In 2000 fuseerde multinational IFF in Londen met Bush Boake Allen (BBA).