HERZFELD (ADOLPH)
Echtpaar Adolph Herzfeld (König, 27-9-1879)1 en Friederika Herzfeld-Rollmann (Ahlen, 16-8-1888)
(Bad) König is een plaats in het Duitse Hessen, Ahlen ligt in Westfalen. Adolph en Friederika trouwden op 25 maart 1919 in Ahlen. Op 3 februari 1938 werd het echtpaar vanuit Düsseldorf in Zaandam ingeschreven, hij als 'koopman'. Volgens de latere basislijst was Adolph vertegenwoordiger. Ze kwamen, zoals veel Duitse vluchtelingen, in de nieuwe componistenbuurt terecht en betrokken een woning aan de Beethovenstraat 4. Eerder, in 1937, hadden Max en Johanna Löwenstein-Rosenberg* korte tijd op dit adres gewoond. Anton Fränkel* kwam er te wonen in of na 1939.
Bruidegom der Wet
Adolph Herzfeld wordt in het tweede nummer van Joodsch Zaandam (december 1939) genoemd als een van de Bruidegoms der Wet.2 Deze erefunctie hoort bij twee feestdagen, de Simchas Touro (Simchat Tora),3 oftewel Vreugde der Wet, en de Sjabbos Bereisjies (Sjabbat Beresjit), de Sabbat van In Den Beginne. In de dienst van het eerste feest, dat in 1939 op 5/6 oktober werd gevierd, wordt het laatste stuk van de vijf Boeken van Mozes gelezen. Bij het daarop aansluitende tweede feest -in 1939 was het op 6/7 oktober- begint men weer van voor af aan, 'In den beginne schiep God'. Beide keren is het een speciale eer om de Torarol uit de Ark te mogen halen en op de standaard te leggen. Degene die dat doet heet 'Chatam', Bruidegom; Bruidegom van de Wet en Bruidegom van Beresjit. Men wordt, net als bij een gewoon huwelijk, gefeliciteerd en dient voor hapjes en drankjes te zorgen. Een beschrijving van de ceremonie in het Zaandam van eind negentiende eeuw staat in Carry van Bruggens Het huisje aan de sloot ('De broek van Pinchas Lezer').4
Oorlog
Op 29 april 1941 ondertekende Adolph Herzfeld, net als vijftien andere buitenlandse joden, de uitgeschreven verklaring betreffende de inlevering van zijn radiotoestel, een Nora.
Westerbork
Bij de politiemutaties van begin 1942, als de buitenlandse joden naar Drenthe moeten gaan, komt de vraag voor of 'Herzfeld en echtgenoote in Amsterdam mogen wonen'. Dat had mogelijk met de gezondheid of de leeftijd van Adolph te maken. Op het overzicht van de gemeente Westerbork met Zaanse registraties (eveneens begin februari) staan echter ook Adolph en Friederika Herzfeld vermeld. Ze hebben nummer 39 en 40.
Deportatie
Het al oudere echtpaar werd niet lang door Duitse achtergrond, eventuele relaties of 'lijsten' beschermd tegen deportatie uit Westerbork. Adolph (63) en Friederika (54) werden nog voor de transporten naar Sobibor begonnen naar Auschwitz gedeporteerd. Daar zijn ze onmiddellijk na aankomst door vergassing om het leven gebracht. Dat gebeurde op 5 februari 1943. Hun huisgenoot Adolf Frankenstein* werd er zeven maanden later omgebracht.
1 Aufstellung nr. 23 (Duits - 2 pers.); Evacuatierapporten; Rechnung Zentralstelle; H8; G12; Mutaties politie 'Joden' (1941-1942); Gezinskaart; Gemeentearchief Westerbork
2 New York Public Library Joodsch Zaandam, nummer 1 en 2; de andere bruidegom is Albert Levy*
3 De schrijfwijze en uitspraak van de Hebreeuwse woorden sloten indertijd meestal aan bij die van het gebedenboek, momenteel bij het Jivriet. Met dank aan de heer en mevrouw Meijer uit Krommenie (juni 2006)
4 Bruggen, C. van Vijf Romans (p. 671v)
.jpg)
19 januari 1942
Rechercheur M. heeft op 19 januari 1942 vijf adressen bij de Zuiddijk op zijn lijstje staan. De naam van Adolph Herzfeld wordt op het briefje doorgestreept en met potlood toegevoegd aan het lijstje van zijn collega Jongepier. Deze beloopt de Beethovenstraat. Men heeft ontdekt dat er drie buitenlandse joodse huishoudens op nummer 4 wonen. Een van hen is er niet, de ondergedoken Anton Fränkel*. "Herzfelde wist niet waar hij verbleef." Het echtpaar gaat met hun handbagage naar de gymzaal van School 9 en vertrekt van daar naar kamp Westerbork. Hun inboedel wordt verbeurd verklaard. De geschatte waarde is 458 gulden. Het is een hoog bedrag. Misschien betreft het ook de huisraad van Anton Fränkel.